آوای ارسباران

نقشه دیزمار ارسباران واقع درجنوب رود ارس و نوار مرزی ایران با جمهوری نخجوان وارمنستان

زبان تاتی به عنوان یکی از قدیمی ترین و غریب‌‌ترین زبان های خطه آذربایجان در فهرست میراث معنوی کشور ثبت شدبه.این زبان اکنون فقط درروستای کرینگان تکلم می شود ولی آنگونه که ازنامهای کوههاوزمینهای روستاهای مجاورمثل "اولی" "ملک" "ونستان "و"چایکندی"برمی آید درزمانهای  دور دایره نفوذ آن گسترده تر اززمان فعلی بودومردمان زیادی به این زبان باستانی روبه فراموشی تکلم می نمودند.

به گزارش خبرنگار مهر در تبریز، تا صدها سال پیش مردمان آذربایجان به زبان های گوناگونی سخن می گفتند که به تدریج و با پیشرفت جامعه، این زبان ها رو به فراموشی گذاشته شده و این زبان ها تنها به خاطره اقوام این منطقه تبدیل شد.اما این اتفاق سرنوشت همه زبان های باستانی نبود و زبان تاتی به عنوان یکی از قدیمی ترین و نا مانوس ترین زبان های این منطقه هنوز در پشت دیوار برخی خانه های روستایی آذربایجان شرقی زنده است.رئیس ستاد ثبت آثار تاریخی استان آذربایجان شرقی در گفتگو با مهر، از ثبت زبان تاتی در فهرست میراث ناملموس آثار ملی کشور خبر داد و گفت: زبان باستانی تاتی روستای کرینگان ورزقان با ثبت ملی جاودانه شد.

تراب محمدی یادآور شد: زبان باستانی تاتی، یکی از 16 اثر میراث فرهنگی و معنوی آذربایجان شرقی است که اوایل تابستان سال جاری در سومین همایش شورای عالی سیاست گذاری در استان چهار محال و بختیاری در فهرست آثار ملی ایرانیان به ثبت رسید.وی افزود: زبان تاتی یکی از زبان های باستانی منطقه است و بنا به پژوهشهای زبان شناسان و پژوهشگران، زبان باستانی آذربایجان است که با فراز و نشیب های فراوان در برخی از نقاط دور افتاده آذربایجان هم چنان به حیات خود ادامه می دهد.

محمدی عنوان کرد: در حال حاضر مردم روستای کرینگان به این زبان گفتگو می کنند که به نظر می رسد راز ماندگاری آن عدم راه ارتباط و راه نیافتن وسایل ارتباطی است، به طوری که مردم روستا می گویند در طول این بیست سالی که به روستا جاده کشیده شده و رفت و آمد زیاد شده ترکی بیشتر تاثیر گذاشته است.

محمدی یادآور شد: با توجه به مطالعات مردم شناسی انجام شده، عناصر فرهنگی گوناگونی که در این روستا وجود دارد تفاوت چندانی با روستاهای ترک زبان ندارد و تنها عنصر فرهنگی زبان است که مردمان این آبادی را با مردم روستاهای پیرامون جدا می کند.رئیس سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان بقایای این زبان کهن را در شرف نابودی دانست و گفت: لازم است برای گردآوری و مطالعات زبان شناختی اساسی عجله کرد.

محمدی عنوان کرد: در آذربایجان شرقی علاوه بر کرینگان در روستای گلین قیه نیز با اندکی تفاوت این زبان تا پنج شش دهه قبل رواج داشته ولی امروزه یکی دو نفر پیرمرد هفتاد ساله آن را بلد هستند که با مرگ این دو نفر زبان گلین قیه ای هم از دنیا خواهد رفت.محمدی تصریح کرد: زبان تاتی یکی از داشته های فرهنگی و میراث معنوی مردم منطقه است و با ثبت این اثر در فهرست آثار معنوی، مردم تات زبان روستای کرینگان بیش از پیش نسبت به حفظ آن خواهند کوشید.

وی افزود: همچنین با معرفی این زبان و روستای کرینگان به عنوان یکی از جاذبه های فرهنگی مطرح شده و با راهی شدن گردشگران فرهنگی به سوی روستا از لحاظ اقتصادی و فرهنگی، تحولات خوبی نصیب مردم روستا خواهد شد

گفتنی است، کرینگان از روستاهای دیرماز شرقی از توابع شهرستان اهر است که در شمال تبریز قرار دارد و در 60 کیلومتری بخش ورزقان واقع شده است.

در حال حاضر روستای کرینگان دارای 25 خانوار با تعداد 130 نفر جمعیت در یک نقطه دور افتاده از مرکز استان در دل جنگلهای بکر و دست نخورده ارسباران قرار گرفته است که راههای دسترسی صعب العبور به این روستا ازمنطقه گردشگری چیچکلو وروستای تاریخی" اولی"می گذرد

 استفاده ازسایت ارسباران (باافزودن سایر اطلاعات)

به گزارش سبزپرس، انجمن حفظ محیط زیست کوهستان درنامه ایی خطاب به روسا و معاونان سازمان محیط زیست می نویسد: " متعاقب خبرهای واصله به انجمن حفظ محیط کوهستان در روزهای گذشته مبنی بر تشدید تخریب در منطقه ارسباران، سه تن از اعضای این انجمن در روزهای پنجشنبه و جمعه مورخ 26 و 27 خرداد ماه از تهران به این منطقه عزیمت نموده و از نزدیک این مسأله را بررسی نمودند.

در بازدید به عمل آمده مشخص شد که عوامل و مجریان مس سونگون، از محدوده تعیین‌شده معدن به دفعات تجاوز کرده و با هدف کشف معدن جدید، بدون توجه به کمترین ضوابط حفظ محیط طبیعی، منطقه را تبدیل به ویرانه نموده‌اند.شدت تخریب‌ها تا حدی است که دل هر بیننده غیر محیط زیستی را هم به درد می‌آورد (عکس‌های تهیه‌شده پیوست می‌باشد).

به‌علاوه، در چند منطقه از جمله "بول مرک" و هفت‌چشمه (خوینه‌رود) این تخریب‌ها از شدت بیشتری برخوردار بوده به طوری که ترانشه‌های متعددی در عرصه مراتع درجه یک ایجاد شده است. همچنین منطقه جنگل "قرنیخ" توسط مجموعه‌ای از راه‌های متعدد احاطه شده و احتمال می‌رود تخریب پوشش گیاهی و جابجایی خاک، خسارات شدیدی به بافت جنگلی منطقه وارد نماید."

این تشکل غیر دولتی در ادامه یادآور می شود: همانگونه که مستحضر هستید جنگل‌های ارسباران واقع در شمال غرب کشور، از پدیده‌های نادر و منحصربه‌فرد طبیعی کشور می‌باشد. پیدایش این جنگل‌ها به دوران سوم زمین‌شناسی بازمی‌گردد که در محدوده چهار شهرستان کلیبر، ورزقان، جلفا و اهر پراکنش یافته و با وجودی که به صورت یک لکه واحد ظاهر شده اما نمونه‌هایی از اکثر مناطق پوششی ایران را در خود جای داده است. ارسباران در سازمان یونسکو به عنوان ذخیره‌گاه بیوسفر به ثبت رسیده و به دلیل برخورداری از ارزش‌های زیستی می‌تواند به سطح و جایگاه میراث طبیعی جهانی ارتقا یابد.

.

با فرا رسیدن فصل بهار حیات در رگهای منطقه ارسباران جریان تازه ایی می یابد وپرندگان گوناگون با آوازهای دلکش خود به نغمه سرایی می پردازند.بهار فصل خود نمای وتظاهرات جفت یابی برای حیات وحش ونیز فصل تخم گذاری وجوجه پروری پرندگان وزاد وولد پستانداران است چون در دوران جفت یابی حیوانات به دور از احتیاط عمل کرده وبیشتر  از سایر مواقع خود نمایی می کنند به همان اندازه هم بیشتر در معرض خطر وتعدی انسانها قرار می گیرند وبعد از جفت گیری و موقع تخم گذاری وپرورش نوزادان هم بعلت ناتوانی حیوانات تازه متولد شده درمقابله با خطرات ونیز اصرار والدین در مراقبت از آنها حساس ترین و آسیب پذیرترین فصل برای حیات وحش بشمار می رود.پس می طلبد تا حفاظت بیشتری خصوصا"در خارج از محدوده مناطق حفاظت شده هم بصورت فیزیکی وهم با آگاه سازی ساکنان محلی به اهمیت حفاظت از حیات وحش خصوصا"گونه های در معرض خطری همچون"قره خروس"وخرس قهوه ایی توسط ارگانهای دولتی مسئول وسازمانهای مردم نهاددر جهت حفاظت از گونه های جانوری ارسباران اعمال گردد.تا شاهد فرزندان فردای ارسباران سراغ حیات وحش این منطقه را از موزه های جانور شناسی وکتابها نگیرندو وسایر گونه های جانوری سرزمین سبز اجدادیمان به سر نوشت "شوکا" دچار نشود.

در حالی که چند سال ازتصویب منطقه ارسباران بعنوان قطب گردشگری در هیئت دولت

می گذرد ولی هنوز همتی آنچنان برای شناساندن این منطقه به گردشگران در اقصی نقاط کشور بعمل نیامده واین در حالیست که حتی در استان خودمان هم بسیاری از مردم کیش وجنگلهای شمال و...را بیشتر ازارسباران می شناسند واز استعدادهای طبیعی آن کمتر اطلاعی دارند.با اینکه منطقه آزاد ارس رتبه خوبی در جذب گردشگر در کشور به دست آورده واین خود جای تقدیر وتحسین دارد ولی باید اذعان کرد که این تعداد گردشگر فاصله زیادی با توانائیهای باالقوه گردشگری منطقه دارد وتوانائیهای گردشگری منطقه ارسباران فراتر چند نقطه خاص از منطقه آزاد ارس است.طبق برآورد کارشناسان حدود 4میلیارد دلار ارز در تعطیلات توسط مسافرین تورهای خارجی از کشور خارج شده که البته این رقم سوای هزینه های صورت گرفته جانبی در مقصد وسوغاتی وغیره است.در سالهای اخیرکشورهای همسایه ایران مثل ترکیه وارمنستان با تحقیق ونیاز سنجی مسافران ایرانی واستفاده ازخلاءهای احساس شده توسط گردشگر ایرانی ونیز کاهش محدودیتهای مسافرت به این کشورهاسعی در جذب هر چه بیشتر گردشگران داشته اند.پس می طلبد تا مسئولین ارشد استانی ومحلی مثل شهرستانهای کلیبر-اهر-ورزقان وجلفا با ایجاد بسترهای لازم برای افزایش گردشگری در ارسباران مثل توسعه وبهسازی راههای ارتباطی منطقه وروستاهای تحت مسئولیت خودومعرفی وشناساندن جاذبه های گردشگری آن در تبدیل منطقه به یکی از قطب های گردشگری کشور همت بیشتری به خرج دهند که هم به رشد وتوسعه منطقه وهم افزایش رفاه ساکنان محلی ونیز اتحاد وانسجام ملی کمک شایانی خواهد نمود.

درروستای اولی عیدوعید دیدنی هنوز آن صفا وسادگی خود را حفظ کرده همه ساله اهالی روستا قبل ازتحویل سال نو لباسهای نوومعطربه تن کرده ودرمسجد روستا گرد هم می آیند وبه خواندن دعا ونمازمی پردازند وبا تحویل سال نوکه ازطریق رادیووبلند گوی مسجد پخش می شود با روبوسی سال نو را به هم تبریک می گویند واگر از اهالی روستا کسانی از هم رنجیده خاطر یا قهر با شند با وساطت ریش سفیدان باهم دست داده وآشتی می کنند وجوانان با شلیک هوایی با سلاحهای شکاری به شادمانی می پردازند سپس مردم به دسته های ده الی پانزده نفره تقسیم شده وهردسته ازیک کوچه شروع کرده وبه ترتیب به خانه همه اهالی جهت عید دیدنی وشادباش گویی می روندوبا میوه وشیرینی وچای پذیرایی می شوند وبرای کسانی که در سال گذشته نزدیکان خود راازدست داده باشند آرزوی سرسلامتی وسال پرخیرمی کنند.بچه های روستا هم با تشکیل گروههای مجزا از بزرگترها وبرداشتن کیسه پلاستیکی برای عیدی گرفتن که عبارتست از گردو-تخم مرغ یا شیرینی به خانه های اهالی سر می زنند. تا پایان روز اول عید همه اهالی به خانه های همدیگر سر می زنند وبا عبارت"یئنی ایلیزمبارک" یا "بایرامیزمبارک اولسون " سال نو را به هم تبریک گفته دیدارها را تازه می کنند. درشب اول سال کوچکترها به خانه بزرگتر های فامیل می روند. بطوری که روزهای اولیه سال در همه خانه ها بازاست وتردد بسیاری ازفامیل ودوستان در کوچه ها وخانه های اهالی در جریان است .در ایام عید کام بچه ها بیش ازهمه شیرینتراست آنها با تخم مرغ وگردو هایی که بعنوان عیدی گرفته اند به بازی می پردازند .با گردوها "سقه بازی"وبا تخم مرغها "یومورتا اویناما" (شکستن تخم مرغها با کوبیدن به هم) بازی می کنند وهر کس برنده شود تخم مرغ یا گردوهای طرف مقابل را بعنوان جایزه دریافت می کند.از هفته دوم سال نو اهالی به آشنایان واقوام خود در روستاهای همجوار سر می زنندوبرای هم آرزوی توفیق وشاد باش در سال جدید می کنند. سال نو شما هم مبارک به امید داشتن سالی پر بار برای همه

                             **بایرامیزمبارک اولسون**

سیاه خروس یکی از نادرترین پرنده های جهان است که زیستگاه  گونه خاصی از این پرنده درمعرض انقراض فقط جنگلهای کوهستانی ارسباران در آذربایجان شرقی می باشد که تعداد آن بین300تا400عددبرآورد شده است .این پرنده در زبان محلی قره خروس داغ تویوقی(مرغ کوهی)نامیده می شودوازنظرقوانین سازمان حفاظت محیط زیست کشور درشمار گونه های جانوری درمعرض انقراض وازنظر بین المللی درمعرض تهدید محسوب می شود این پرنده دردونقطه از منطقه حفاظت شده ارسباران بنامهای "دوغرون"و"کلن"ونیز کوهستانهای ییلاقی روستاهای "اولی" "کرینگان"ونمنق زندگی می کند سیاه خروس نردارای تاج سرخ رنگ است و بطورکلی سیاه رنگ است با خط آبی روی گردن وپرهای سفید رنگ درزیر دم ودوشاهپرکمانی بسیار زیبا درقسمت دم که ازبالامثل داس به پایین پیچ خورده است وپرنده ماده دارای پروبالی به رنگ قهوه ایی روشن باسیاه راه راه زیاد.این پرنده در بوته زارها وعلفزارهای متراکم پرارتفاع جنگلی زندگی می کندولانه خودرا زیر همین بوته ها بنا می کند.سیاه خروس پرنده ایی کم رو ومحتاط است به همین دلیل بیشتر صبحها ونیز هنگامی که هوا ابری ومه آلود باشد درمناطق باز وکناره های جنگل مشاهده می شود. متاسفانه شکار غیرقانونی  چرای بی ضابطه دام درزیستگاه این پرنده ونیز تخریب زیستگاه توسط انسان بیش از پیش عرصه رابرای تداوم نسل سیاه خروس تنگ کرده است .زمان جفت گیری سیاه خروس ازاوایل فروردین تا اواسط اریبهشت می باشد که نمایشهای جفت یابی این پرنده باعث آشکار شدن مخفیگاهش شده ونیز آن را به مناطق باز خارج از بوته زاره وجنگل می کشد ومتاسفانه شکارچیان غیر مجاز ازاین فرصت سوء استفاده کرده ودر این فصل به شکار این پرنده نایاب اقدام میکنند.ودر پایان کوتاه سخن اینکه اگر بخواهیم یکی دو سال دیگر (که خیلی دیر شده)انگشت ندامت به دندان نگزییم  وسراغ سیاه خروس زیبا را از کتابها و موزه های جانورشناسی نگیریم بهتر است تادیر نشده بفکرمحافظت اساسی از  سیاه خروس ارسباران باشیم سازمان حفاظت محیط زیست باید باشناسایی کامل مناطق زیشت این پرنده وعوامل تهدید کننده زندگی آن خصوصا"دردوره تظاهرات جفت گیری وتخم گذاری وجوجه پروری درحفاظت وافزایش جمعیت این پرنده اقدام کند واهالی منطقه ودوستداران محیط زیست هم باید فکری اساسی دراین راستا بنمایندوکار امروز رابه فردا موکول نکنند تاقره خروس هم به سرنوشت "شوکا"(کوچکترین گوزن ایرانی )گرفتار نشود